Molenzorg
Elene (Zottegem), Oost-Vlaanderen
Naam

Windmolen

Ligging Holleweg
9620 Elene (Zottegem)

kadasterperceel A429


toon op kaart
Geo positie 50.887657, 3.812361
Eigenaar Baron Baudouin della Faille d'Huysse (Kasteel van Leeuwergem)
Gebouwd 1762
Type Stenen grondzeiler
Functie Korenmolen, oliemolen
Kenmerken Oude zetelkruier
Gevlucht/Rad Houten pestelroeden, verwijderd
Inrichting Drie steenkoppels
Toestand Vervallen
Bescherming M: monument, DSG: dorps- en stadsgezicht,
21 juni 1979
Molenaar Geen
Openingstijden Niet toegankelijk
<p>Windmolen</p>

Foto: Donald Vandenbulcke, Staden  

Beschrijving / geschiedenis

Deze stenen grondzeiler aan de Holleweg, op 300 meter ten oosten van de kerk van Elene, werd gebouwd in 1762, ter vervanging van de windmolen van Leeuwergem die in 1677 werd afgestookt bij de inval van de Fransen. De oprichting van de stenen molen gebeurde bij octrooi, verleend door de Oostenrijkse keizerin Maria-Theresia op 25 februari 1762 op vraag van  Pieter Emanuel Joseph d'Hane. De heer van Zottegem verzette zich fel tegen deze oprichting. Ten behoeve van de bouw van de molen werd te Leeuwergem in 1763 een baksteenoven opgericht. Het origineel octrooi op perkament bleef bewaard in het Rijksarchief te Gent. Ook het aannemingscontract voor de baksteenoven en pachtcontracten van de molen worden er bewaard (zie bij de bronnen).

Typisch voor deze molen is het unieke kruiwerk op ijzeren ballen. De molen is een zetelkruier. Het zetelkruiwerk is nog steeds zichtbaar. Waarschijnlijk was er aanvankelijk een traditioneel zetelkruiwerk. Op verschillende delen van het binnenwerk vinden we de ingekraste intitialen J.H. en op het onderwiel staat naast deze initialen ook het jaartal 1881.

Op 21 juni 1791 werd in Leeuwergem bij Zottegem, in de herberg “de Klokke” van de weduwe Vermeulen, openbaar verpacht: een allerschoonste stenen korenwindmolen met het stampkot erin, alsmede de watermolen met hofstede, schuur, stallen en nog andere gebouwen, gestaan en gelegen binnen de parochies van Leeuwergem en Elene, groot onder boomgaard, hoving en landen omtrent 5 bunderen. Actueel gebruikt door Judocus Livinus Moens; vrij vanaf 1 november 1791. Dit alles staat te lezen in een advertentie dat in de "Gazette van Gend" van 6, 13 en 16 juni 1791 verscheen.

Uit het proces-verbaal van afbakening van de gemeente Elene, 1823 blijkt dat de windmolen toen geschat was op een huurwaarde van 180 florijnen, verminderd met een derde voor herstel en onderhoud, zodat nog 120 florijnen overbleef: "men bevindt te Elene een molen door de wind bewogen en dienende tot het malen van graan, en zaaiden (sic, lees: zaaden), dezen is toebehorende aan de heer graaf D'Hane de Steenhuyze te Gent. Van den gezegden eigendom geen huurcedel hebbende kunnen bekomen heeft de taksateur berichten ingewonnen, die naar overzien te hebben de schatting der molens in de omliggende vredegerechten Maria Horebeke en Oosterzele, hem die heeft doen schatten aan eene huurwaarde van fl. 180 waar op een derde voor herstel en onderhoud moet afgetrokken worden; blijft voor de zuivere opkomst fl. 120.

Opeenvolgende eigenaars sinds 1823:
- 1823, eigenaar: D'Hane de Steenhuyze, te Gent
- na 1834, eigenaar: a) D'Hane-Rodriguez d'Evora y Vega Jean Baptiste en b) D'Hane Auguste Joseph, te Gent
- 19.12.1844, deling: D'Hane de Steenhuyze Edmond Joseph Marie Ghislain, eigenaar te Gent (onderhandse akte)
- 11.09.1877, erfenis: de erfgenamen (overlijden van Edmond D'Hane de Steenhuyze)
- 11.02.1879, deling: Van den Hecke de Lembeke - Van de Woestijne Leon, eigenaar te Gent (notaris Van de Weyer)
- 18.10.1898, erfenis: en de kinderen (overlijden van vrouw Van de Woestijne)
- na 1899, erfenis: en de kinderen (overlijden van Leon Van den Hecke de Lembeke)
- 26.06.1917, deling: de Nieulant de Pottelberghe - Van den Hecke de Lembeke Charles, de weduwe, zonder beroep te Gent (notaris Van Herreweghe)
- 21.08.1940, erfenis: della Faille d'Huysse - Van den Hecke de Lembeke Baudouin Gabriël Guy Adolf en consoorten, zonder beroep te Elene (overlijden van de weduwe van Charles de Nieulant de Pottelberghe)
- 18.09.1942, deling: a)  della Faille d'Huysse - Van den Hecke de Lembeke Baudouin Guy Adolf (voor naakte eigendom), advocaat te Elene en b) della Faille d'Huysse - Pycke de Peteghem Jacques (voor vruchtgebruik), zonder beroep te Lase-Chapelle-Saint-Lambert (notaris Van der Eecken)
- 06.04.1945, erfenis: a) della Faille d'Huysse - de Beaufort Idesbald Leon, de weduwe en de kinderen (voor naakte eigendom), eigenaars te Elene en b) Della Faille d'Huysse - Pycke de Peteghem Jacques (voor vruchtgebruik), zonder beroep te Lasne-Chapelle-Saint-Lambert (overlijden van Baudouin della Faille d'Huysse) 
- 14.06.1955, einde vruchtgebruik: della Faille d'Huysse - de Beaufort Idesbald Leon, de weduwe en de kinderen, eigenaars te Elene (overlijden van Jacques della Faille)
- 06.09.1962, deling: a) della Faille d'Huysse - de Montpellier de Vedrin Guy Albert Jean Joseph (voor naakte eigendom), eigenaar te Elsene en b) della Faille d'Huysse - de Beaufort Idesbald Leon, de weduwe (voor vruchtgebruik), zonder beroep te Elsene (notaris Story)
- 01.11.1982, einde vruchtgebruik:  della Faille d'Huysse - de Montpellier de Vedrin Guy Albert Jean Joseph, zonder beroep te Elsene (overlijden van de weduwe van Leon della Faille d'Huysse)
- 06.04.1984, verkoop: De Corte-Van Haute Guido Cyriel Eleonore, leraar te Oordegem (notaris Story).
- 2013, verkoop: baron della Faille d'Huysse Baudouin, Kasteel van Leeuwergem

De molen heeft gemalen tot ca. 1923. Op 21 juni 1979 volgde een bescherming als monument en samen met de omgeving als dorpsgezicht. Eigenaar Guido De Corte liet in 1984 enkele dringende instandhoudingswerken uitvoeren: de kuip die in slechte staat was, werd gedeeltelijk hersteld. De restanten van de pestelroeden, de schoren en de as met askop werden verwijderd. De schoren en de restanten van het gevlucht liggen nu onder een afdakje naast de molen. De as en de metalen kop liggen binnen op het gelijkvloers. Regelmatig was er binnenbraak en vandalisme.

Op de benedenverdieping is de trap vervangen door een ladder. Op de eerste verdieping bevinden zich nog drie paar maalstenen (Franse natuurstenen). Deze staan vrij dicht tegen elkaar en hebben lange gietijzeren klauwijzers. De steenkisten zijn volledig uitgebroken. Er zijn nog restanten van het lichtwerk.

De molenstenen worden aangedreven door een houten onderwiel die de drie bonkelaars aandrijft. De beukenhouten spillen zij grotendeels onbruikbaar. De meeste kammen uit het onderwiel zijn verdwenen.
Op de luizolder zien we het dubbel luiwerk. Het middenwiel drijft het luiwerk onderin aan. Dit middenwiel is opnieuw vastgezet. De kammen zijn op één na verdwenen. Dit wiel drijft twee varkenswielen aan. Van het ene varkenswiel ontbreken enkele kammen, het ander is nog compleet. Van beide delen van het luiwerk zijn de luitouwen verdwenen.

De kap is aan de buitenzijde voorlopig met metaal bedekt. De binnenzijde is nog het oorspronkelijke houtwerk. Het bovenwiel en de koning zijn aanwezig. Ook het vangwiel en de vang zijn er nog. Dit is vreemd, want de as is gedemonteerd. Dit levert een raar zicht op.

De molen is zeer vervallen. Zo is een groot stuk van de buitenmuur van de romp uitgevallen waardoor de binnenmuur is blootgesteld aan de elementen. Toch is hij met zijn houten binnenwerk en zijn zetelkruiwerk een uniek stuk in Vlaanderen. Restauratie zou zeker aangewezen zijn. Spijtig genoeg kon, om velerlei redenen, de geplande definitieve restauratie nog niet tot uitvoering komen.

In 2013 verkocht Guido Decorte de molen aan Baron Baudouin della Faille d'Huysse (Kasteel van Leeuwergem), een afstammeling van de vroegere moleneigenaar, of hoe een dubbeltje rollen kan! Hij is van plan om de molen te laten hestellen. De Werkgroep Cultuur Zottegem wil hierin bijstaan.

Volgens de beleidslijn van het Agentschap Onroerend Erfgoed zal de molen na zijn restauratie opnieuw met houten pestelroeden dienen uitgerust te worden. De molen heeft immers nooit een ijzeren wiekenkruis gehad.

Lieven DENEWET, Herman HOLEMANS, Maarten OSSTYN

<p>Windmolen</p>

Foto: Marnix Demoor, Oudenaarde, 15.09.2010

<p>Windmolen</p>

Foto: Denis Van Cronenburg, 29.11.2009

<p>Windmolen</p>

Foto: Denis Van Cronenburg, 02.11.2008

<p>Windmolen</p>

Foto: Denis Van Cronenburg, 29.11.2009

<p>Windmolen</p>

Had steeds pestelroeden. Prentkaart SBP, ca. 1900. Verzameling Ons Molenheem

Aanvullende informatie

Uit het proces-verbaal van afbakening van de gemeente Elene, 1823:
"men bevindt te Elene een molen door de wind bewogen en dienende tot het malen van graan, en zaaiden (sic, lees: zaaden), dezen is toebehorende aan de heer graaf D'Hane de Steenhuyze te Gent. Van den gezegden eigendom geen huurcedel hebbende kunnen bekomen heeft de taksateur berichten ingewonnen, die naar overzien te hebben de schatting der molens in de omliggende vredegerechten Maria Horebeke en Oosterzele, hem die heeft doen schatten aan eene huurwaarde van fl. 180 waar op een derde voor herstel en onderhoud moet afgetrokken worden; blijft voor de zuivere opkomst fl. 120. Der bestaat ook een molen door het water gedreven gelijkkelijk aan de heer graaf D'Hane de Steenhuyze te Gent toebehorende, deze dient alleenlijk tot het malen van granen. Het is gelegen op eene beek welke weinig water oplevert en hem toelaat slechts eenige maandenper jaar te draaien. Gelijk bij hgebre aan huurcedel heeft de taksateur, naar daar over inlichtingen ingewonnen te hebben en in evenredigheid van veel andere molens, dien geschat aan een opbrengst van fl. 90, af wegens herstel en onderhoud een derde maakt voor zuivere jaarlijkse opkomst fl. 60.

Georges Souffreau, "Geschiedenis van de houten korenwindmolen te Leeuwergem (voor 1399-1677) en van de koren- en oliewatermolen (voor 1399-1960) en van de stenen koren- en oliewindmolen (1762-2013) te Elene", Woubrechtegem, 2013, 110 p.
Van de houten korenwindmolen die eens te Leeuwergem stond, is al sprake in het jaar 1399. Het is echter pas vanaf 1629 dat we, door de heerlijke rekeningen van Leeuwergem-Elene, meer over hem zullen te weten komen. Aangezien de windmolen in de maand oktober van het jaar 1677 afbrandde en daarna nooit meer werd heropgebouwd, eindigt daar onze beschrijving.
Van de koren- en oliewatermolen die te Elene op de Molenbeek stond, weten we heel wat meer. Er moet al heel vroeg een watermolen te Elene hebben bestaan, maar het is pas met de oprichting van een nieuwe watermolen tijdens het jaar 1642, dat we meer gegevens over hem konden verzamelen. Tot het einde van de achttiende eeuw zijn we over deze watermolen goed ingelicht. Nadien worden de bronnen schaarser. Tijdens het jaar 1718 werd aan de molen een stampkot aangebouwd en in 1739 werd zelfs octrooi bekomen om een tweede watermolen met stampkot te mogen oprichten. Wat ook gebeurde. Deze tweede watermolen werd wel al in het jaar 1762 weer afgebroken. De watermolen zou tot het jaar 1960 hebben gedraaid. Nadien werd de installatie verwijderd en de plaats werd omgebouwd tot een eetgelegenheid.
De stenen windmolen te Elene dateert van het jaar 1762. Aanvankelijk was in de molen ook een stampkot ingebouwd. Dat werd tussen 1803 en 1826 verwijderd, zodat nadien alleen nog graan werd gemalen. Dat duurde tot 1923. De stenen reus staat nog steeds op dezelfde plaats, maar is er er erg aan toe. Niettemin zou men het gevaarte willen restaureren. Wij hopen het beste voor de toekomst en hebben geprobeerd met dit boek ons steentje daartoe bij te dragen.
Het boek telt 110 bladzijden en is te verkrijgen aan de prijs van 10,00 €
Bestellingen
Georges L. Souffreau, Bosstraat 30, 9550 Woubrechtegem, tel. 053-627693, e-mail: gsouffreau @ telenet.be
Bank: IBAN BE37 8508 1209 6728 BIC SPAABE22
Port binnenland: 3,50 €
Nederlandse lezers gelieven te bestellen bij het Molencentrum te Roosendaal (johnverpaalen@home.nl)

(L. Smet), "Molens in de aktualiteit. Zottegem - Centrum Elene", Molenecho's, II, 1974, 1, p. 4, 6.
Naast de spoorwegberm aande Holleweg te Elene staat nog de ruïne van een stenen beltmolen uit 1762.
Met zijn afgebrokkelde pestelroeden en weggeteerde schoren biedt hij een desolate aanblik, een geknakte reus, een stomme getuige van lang vergane glorie.
Deuren en ramen liggen sinds jaren op de grond verspreid, een uitnodiging voor ongenodigden...
Nog te redden?

Literatuur

Archieven
- Stadsarchief Gent, Vreemde Steden nr 60 (11 teksten over de watermolen en de windmolen van Elene)
- Rijksarchief Gent, Inv. 92. Gemeente Leeuwergem-Elene, Oud Archief
58 Octrooi voor de oprichting van een watermolen te Elene door de watergraaf van Vlaanderen te Elene, voor Valencijn de Lannoy, heer van Leeuwergem en Elene (op perkament), 26.04.1643, en bijhorende stukken. 1643-1643 1 omslag
61 Pachtcontracten van de graanwatermolen te Elene, 1671, 1685, 1691, 1711, 1717, 1718, 1727, 1743. 1671-1743 8 stukken
63 Prijzijen van de graanwatermolen te Elene, 1685, 1712, 1763. 1685-1763 3 stukken
66 Pachtcontract en prijzij van van de graanwatermolen te Elene, 1714. 1714-1714 2 stukken
67 Afrekening tussen de heer van Leeuwergem en Elene en de pachter van de graanwatermolen te Elene, 1714. 1714-1714 1 katern
73 Stukken betreffende de oprichting van een windmolen te Elene, 1761. 1761-1761 1 omslag 74 Octrooi van keizerin Maria Theresia op vraag van Pieter Emanuel Joseph d'Hane voor de oprichting van een windmolen te Elene, 25.02.1762 (op perkament). 1762-1762 1 stuk
75 Aannemingscontract voor de bouw van een baksteenoven te Leeuwergem, 1763. 1763-1763 1 stuk
76 Pachtcontract van de windmolen te Leeuwergem, 1785. 1785-1785 1 stuk 77 Prijzij van de goederen toebehorend aan Pieter Emanuel d'Hane, heer van Leeuwergem en Elene, 1786. 1786-1786 1 katern
78 Twee plattegronden van eigendommen van de heer van Leeuwergem en Elene, z.d. (einde 18de eeuw). Top. hist. atlas nr. 1621. 1621-1621 2 stukken
79 Pachtcontract van het neerhof, de watermolen, de stenen windmolen en de stampkotmolen te Elene, 1791. 1791-1791 1 katern
80 Lijst van de ontvangst van tarwe en rogge in Leeuwergem en Elene, jaar IV. 1795-1796 1 stuk
142. Rekeningen van de pachter van de watermolen te Elene (met bewijsstukken, 1704-1707 en 1707-1709. 1 omslag.

Gedrukte bronnen
- Gazette van Gend, 6, 13 en 16 juni 1791.

Werken
- Georges Souffreau, "Geschiedenis van de houten korenwindmolen te Leeuwergem (voor 1399-1677) en van de koren- en oliewatermolen (voor 1399-1960) en van de stenen koren- en oliewindmolen (1762-2013) te Elene", Woubrechtegem, 2013, 110 p.
- F.I.J. Gerard, "Histoire des Anciennes Seigneuries de Leeuwergem & d'Elene", Gent, Impr. & Lith. de T & D Hemelsoet, 1853.
- (L. Smet), "Molens in de aktualiteit. Zottegem - Centrum Elene", Molenecho's, II, 1974, 1, p. 4, 6.
- Paul Bauters, "Eeuwen onder wind en wolken. Windmolens in Oost-Vlaanderen", Gent, Provinciebestuur, 1985;
- Paul Bauters, "Oostvlaams molenbestand 1986", Gent, 1986 (Kultureel Jaarboek voor de provincie Oost-Vlaanderen. Bijdragen, nieuwe reeks, 25);
- A.J. Soetaert, "Elene door de eeuwen heen", Zottegem, 1978, 90 p.;
- "Inventaris van de wind- en watermolens in de provincie Oost-Vlaanderen naar gegevens van het Archief van het Kadaster. Eerste aflevering. De arrondissementen Aalst en Dendermonde", in: Kultureel Jaarboek voor de provincie Oost-Vlaanderen, XIV, 1960, 3 (Gent, 1962);
- Herman Holemans, "Oostvlaamse wind- en watermolens. Kadastergegevens 1835-1990. Deel 2. Gemeenten D-E", Rotem, Studiekring Ons Molenheem, 1998.

Mailberichten
- Georges Souffreau, Woubrechtegem, 20.03.2013, 05.04.2013.


Laatst bijgewerkt: vrijdag 6 april 2018
Stuur uw teksten over deze molen Stuur een (nieuwe) foto van deze molen  

 

De inhoud van deze pagina's is niet printbaar.

zoek in databasezoek op provincieStuur een e-mail over molen <?=$naam?>, <?=$plaats?>homevorige paginaNaar Verdwenen Molens